دانلود پایان نامه کارشناسی ارشد صنایع دستی قالیهای کتیبه دار موزه فرش ایران

قالي ايران با طرحهاي گوناگون داراي مضامين و پيامهاي مختلفي است و نماد هنر اصيل و فرهنگ و ادبيات غني ايران زمين است . ايجاد نقش و نگار بر ابزار كار ، يا بر ديوار محل زندگي از دورهي هخامنشيان و سلسلههاي بعد از آن در ايران متداول بوده است . البته در دورهي اسلامي به سبب تغيير دين در ايران در هنر نيز تغييراتي پديدار شد .

سبب گسترش خط را بر اشياء و آثار ميتوان به دو علت اساسي دانست ؛ اول اينكه چون در مذاهب ، توسل به ادعيه و اوراد و اعتقاد به رسيدن به خير و بركت و سعادت به وسيلهي دعا مبناي محكم داشت ، بعدها در مذهب جديد نيز مردم با ايمان تقريباً بر بيشتر ابزارها و لوام زندگي خود نام مقدسان و بزرگان دين رانقش ميكردند و از آنها براي تبرك و سعادت ياري ميجستند .

دوم چنانكه ميدانيم ايرانيان به تزئين اشياء و ابزارهاي خود علاقهي بسيار داشتند و چون نميتوانستند نقش صورت به كار ببرند به خط متوسل شدند و براي تزئين آثار خود از خط استفاده كردند و ادعيه و احاديث ، پندو اندرز ، اشعار را با خط خوش بر بستر آثار و لوازم زندگي خود نقش كردند . از همين جاست كه مشاهده مي شوند هنرمندان بيشتر به زيبايي خط توجه داشتهاند و زوايا و اشكالي در نگارش آن ايجاد كردهاند .

بايد گفت كه خط در ايران در دورهي اسلامي ،يكي از عناصر هنرهاي تزئيني شده است .

در آغاز با پرسشهاي گوناگوني روبرو ميشويم :

– قاليهاي كتيبهدار چه گروه از فرشها ميباشند؟

– چرا از خط و نوشته در قالي استفاده ميكردهاند ؟

– آيا فرم كتيبهها در قاليهاي مناطق مختلف متفاوت مي باشد ؟

– به عنوان نمونه در شهر كرمان بيشتر چه فرمي براي كتيبه استفاده نمودهاند ؟ و ديگر مناطق چطور ؟

– از چه نوع خطي در داخل قاب كتيبه استفاده نمودهاند ؟

– كتيبهها در كدام قسمت قالي كار شدهاند؟

با طرح اين سوالات و پاسخ گويي به آنها در قسمت نتيجه ، قصد داريم به اهداف زير نائل آييم:

گردآوري منبع مناسبي براي علاقمندان و پژوهشگران رشتهي فرش و ادامه دادن مسير هنرمندان اين رشته مي باشد .

با گردآوري اين مجموعه ، نقشه قالي كتيبهداري را به نحوي جديد ، براي ارائه پايان نامه ، طراحي ميكنم .

تعريف مسأله :

فرش : كلمهاي عربي و به هر آنچه گستردني باشد گفته ميشود . معادل فارسي آن قالي ، قاليچه ميباشد .

قالي : واژه كنوني قالي به تلفظ فارسي پهلوي رايج شده است كه به اعتقاد برخي محققان واژه قالي از ريشه لغوي ( قاليقيا يا قاليقيلا) گرفته شده كه نام شهري خيالي در قفقاز است .

مردم كشمير واژه اصيل (كالين ) را به كار ميبرند كه ريشه اصلي قالي و يا قالين است .

واژه كالين از صورت باستاني (Karayan) مي آيد كه از ريشه ( Kar) به معني كاشتن است ،گرفته شده و به درستي كه ايرانيان باستان ، كاشتن گره در ميان تاروپود قالي را همان كاشتن بذر و نشاء در دل خاك ميدانستهاند . از اين رو كالين ، قالين يا قالي را بر آن نهادهاند .

« كتيبه : نوشتهاي كه بر سر در ورودي ديوار ابنيه يا بر بدنهي كوه به خطوط مختلف نويسند .»

« گونهاي از نقش قاب و بيشتر نقشي در حد مستطيل و لوزي و مانند آنها .

از نقش كتيبه در قالي ، گاه براي نوشتن « شعر » ، « تاريخ » ،« بافت» و « اسم بافنده » بهره ميگيرند و گاه اين نگاره جنبهي تزئيني دارد.»

« قالي موزهاي : قالي است كه براثر قدمت بافت و هنري بودن و مرغوبيت خارق العاده مواد اوليه و طراحي و بافت آن ، استعداد نگهداري در موزه را كه مستلزم انجام هزينه فراوان است داشته باشد .»

ضرورت :

قاليهاي كتيبهدار كه مزين به آياتي از قرآن مجيد ومطالب بكر و سرودههاي عرفاني و ادبي ميتواند باشد ، گاهي از آنها تا كنون خوانده و ترجمه نشدهاند و براي بررسي و شناخت بيشتر فرم كتيبهها و همچنين كمبود منبع و كتاب در اين زمينه ، اين تحقيق جمع آوري شده است .

شعر فارسي و مضامين ادبي در گذر هزار ساله خويش همواره سرچشمه الهام هنري مردان اين سرزمين بوده است ، در ميان هنرهاي ملي ، كمتر هنري را ميتوان يافت كه از ادبيات كهن فارسي بهره نبرده باشد ، دستبافتههاي ايران به ويژه قالي به عنوان يكي از هنرهاي ملي ، ازاين تاثير بيبهره نبوده است .

ديدار از نمايشگاه قالي با عنوان « تاثير ادبيات كهن فارسي بر روي قاليهاي ايراني » در موزه فرش ، اسفند ماه ۸۶، شوقي را در من ايجاد نمود كه در اين زمينه تحقيق كنم .

فرضيه :

در طبقهبندي كليه طرحهاي قالي ايران كه حداقل به بيست گروه اصلي تقسيم بندي شده ،گروهي به قاليهاي كتيبهدار اختصاص ندادهاند و شايد به اين دليل است كه نام طرحي كه به قالي داده ميشود ، ( مثلاً لچك ترنج اسليمي شاه عباسي ) ، بازگوكننده طرح متن قالي است و هيچ يك از اين اصطلاحات نميتوان به شكل حاشيه و طرح آن پي برد .

در ابتدا ، نبود كتابهاي تخصصي و مرجع در اين زمينه ، موانعي را ايجاد نمود ، ولي جستجو درمجلات ونشريات تخصصي قالي و سپس با تحقيق ميداني و مصاحبه با افراد مطلع در اين زمينه كارم را ادامه دادم .

در پايان بايد اضافه كنم كه قسمتهايي كه داراي علامت * ميباشد ، نظر اينجانب براساس مطالب مورد بحث بوده است .

مروري بر قالي ايران

ذوق و خلاقيت هنري هر جامعهاي از سنن زندگي و سوابق تاريخي و محيطي آن قوم ريشه و الهام ميگيرد و غالباً اين ذوق و استعداد در يك يا چند رشتهي خاص متبلور ميشود از جمله هنرهايي كه در اين سرزمين به مرور زمان به كمال رسيده است و ذوق هنرمند ايراني در پهنهي آن فرصت تجلي وافر يافته ، هنر قاليبافي است .

دليل اين شكوفايي وتعالي را علاوه بر خصوصيات ذاتي ايرانيان مانند هنردوستي ، بردباري ، بايد در وفور مواد اوليهي توليد قالي از قبيل پشمهاي مرغوب و انواع گوناگون گياهان رنگدار دانست .

فرشهايي كه انسان اوليه براي زيرانداز ، روانداز ، حمل بار ، پوشش مقبرهها ، پوشش حيوانات و غيره از آن استفاده كرده از پوست و برگ درختان و پوست حيوانات بوده ، اين طبع نقاد و دست هنرمند انسان است كه در طول تاريخ خود ، تكامل صنعت نساجي و بافت را بدين حد رسانيده كه دستبافتهاي هنرمندان امروز از هر حيث اعجاب بيننده را بر ميانگيزد و چشمها را خيره ميكند.

بدون شك قدمت استفاده از زيرانداز به زماني ميرسد كه انسان به فكر ساختن سرپناهي جهت تامين آسايش خود افتاد .

درسال ۱۹۴۹ ميلادي« پرفسور رودنكو» قطعه فرش گرهداري را كه در اصل به عنوان پوشش اسب به كار ميرفته است ، در قبرهاي مستور از يخ چادرنشينان صحرا گرد در محلي به نام « پازيريك » واقع در هشتاد كيلومتري مرز مغولستان كشف ميكند اين فرش كه قدمت آن به قرون ۴ ، ۵ قبل ازميلاد برميگردد در اندازه ۲۰۰× ۱۸۳ سانتيمتر با ۳۶۰۰ گره در دسيمتر مربع در رنگ قهوهاي مسي و سبز روشن بافته شده است .